زیارتنامه حضرت معصومه سلام الله علیها دانشگاه اصول عقاید اسلامی (رحلت حضرت معصومه سلام الله علیها)
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمین و صل الله علی محمد و آله الطاهرین
مقدمه
یکی از توصیه های اسلام به مسلمانان حفظ ارتباط با اهل قبور است رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمودند: «زُرِ القُبُورَ تُذَكّرُ بِهَا الآخرِةَ»[1] ؛ به قبرستان زیارت اهل قبور بروید تا یاد آخرت در شما زنده شود.
و در جمله دیگر فرمودند: « زُورُوا قُبُورَ مَوْتَاكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلَیْهِمْ فَإِنَّ لَكُمْ فِیهِمْ عِبْرَةً.»[2] ؛ به زیارت مردگان بروید و بر آنان درود و سلام بفرستید، زیرا این كار درس عبرتى براى شما مىشود.
زیارت اهل قبور ریشه در اعتقاد به معاد است. اعتقاد به این اصل که انسانها با مردن فانی نشده و روح آنها باقی خواهد ماند.
این مساله را نیز راوى از «امام موسى کاظم» علیه السلام امام هفتم شیعیان جهان سؤال نمود و پاسخ آن را دریافت کرد، روایت چنین نقل شده است:
« قُلْتُ لَهُ الْمُؤْمِنُ يَعْلَمُ بِمَنْ يَزُورُ قَبْرَهُ قَالَ نَعَمْ وَ لَا يَزَالُ مُسْتَأْنِساً بِهِ مَا دَامَ عِنْدَ قَبْرِهِ فَإِذَا قَامَ وَ انْصَرَفَ مِنْ قَبْرِهِ دَخَلَهُ مِنِ انْصِرَافِهِ عَنْ قَبْرِهِ وَحْشَةٌ. » .
یعنى: «راوى از امام هفتم شیعیان سؤال کرد: آیا روح مؤمن مرده، علم پیدا مىکند که چه کسى به زیارت قبر او مىرود؟ فرمود: آرى، روح مؤمن موجود در عالم برزخ مادامى که زیارتکننده، کنار قبر او قرار دارد با او انس پیدا مىکند و هنگامى که از سر قبر او منصرف شده برگشت، میت را وحشت فرا مىگیرد (2) » .
تاکید بر زیارت ائمه معصومین علیهم و السلام و امام زادگان
علاوه بر توصیه کلی به زیارت اهل قبور؛ نسبت به زیارت قبور خاصی تاکید ویژه شده به عنوان نمونه تاکید فراوانی بر زیارت قبر پدر و مادر شده است.
پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله فرمود: «مَنْ زَارَ قَبْرَ أَبَوَیْهِ أَوْ أَحَدِهِمَا فِی كُلِّ جُمُعَةٍ غُفِرَ لَهُ وَ كُتِبَ بَرّا »[3] ؛ كسى كه در هر جمعه به زیارت قبر پدر و مادرش یا یكى از آنان برود، هم گناهش بخشیده مىشود و هم نزد خداوند فرزند نیكوكار به حساب مىآید.
زیارت قبر پیامبر خدا صل الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام از دیگر مصادیقی هستند که تاکید فراوان بر آن شده است
پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله فرمودند: هر كس قبر مرا زیارت كند، در قیامت، شفاعت از او بر من واجب مىشود.
و یا در حدیث دیگری از امام رضا (علیه السلام) آمده است: «إنَ لِکُلَ امامٍ عَهداً فِی عُنُقِ اولیائِهِ وَ شیِعَتِه وَ إن من تَمَامِ الوَفَاءِ بِالعَهدِ وَ حُسن الأدَاءِ زیارَة قبُورِهم. فَمَن زارَهُم رَغبَةً فِی زیارَتِهِم وَ تَصدیقاً بِمَا رَغِبُوا فیه کانَ أئمَتُهُم شُفَعَائُهُم یَومَ القِیمَة.» (کلینی، 1365، ج4، ص 555) مطابق این حدیث زیارت مزار ائمه معصومین (علیهم السلام) وفای به عهد و میثاق امامت از جانب شیعیان آنان است. این تجدید عهد و پیمان در مراتب پایینتر آن، در خصوص قبر مؤمنان عادی نیز جاری و ساری است و منبع عقلی نخواهد داشت.
و یا در خصوص امام زاده خاصی توصیه به زیارت شده مثلا در خصوص عبدالعظیم حسنی چنین روایت شده که
مردي از اهل ري به خدمت حضرت علي بن محمد النقي امام هادي (ع) رفت. حضرت پرسيد: كجا بودي؟ او گفت: به زيارت امام حسين(ع) رفته بودم. امام فرمود: اگر قبر عبدالعظيم را كه نزد شما است زيارت مي كردي مانند كسي بودي كه امام حسين (ع) را زيارت كرده باشد.[4]
فلسفه تاکید بر زیارت ائمه معصومین علیهم السلام و امام زادگان
البته تاکید بر زیارت اهل بیت علیهم السلام و وابستگان آنها دلایل متعددی وجود دار از جمله
- تقرب الهی و کمالات معنوی: در برقرار كردن ارتباط روحى و به وجود آوردن پيوند قلبى با آن بزرگواران چه از طريق حضور نزد مرقد آنان يا ارتباط از راه دور، و فرستادن سلام و درود و تحيّت و اظهار ارادت و اخلاص به آستانشان، همراه با بيان فضايل، كرامات، عبادات، اطاعات و خدمات آنان آثار فوقالعاده سازندهاى در تربيت نفوس زيارتكنندگان، و ارتقاى روح آنان و پرورش والاترين ارزشهاى معنوى و اخلاقى دارد.
و چنانچه زيارتكننده، بداند چه مىكند و چه مىگويد و چه مىخواهد؛ به خوبى مىتواند راه قرب الىاللَّه را با سرعت بپيمايد، و از كنار قبر آنان، با روحى باصفا، پاك از گناه و آماده براى اطاعت پروردگار و انجام وظايف انسانى بازگردد.
- ارتقاء سطح امنیت مسلمانان و شیعیان
هم چنین باید دانست اینکه در روایات اهلبیت علیه السلام تاکید زیادی به زیارت قبور معصومین علیه السلام و وابستگان به ایشان شده است، تنها برای رسیدن به فیض و ثواب نیست بلکه این یک مسئله سیاسی مهم است که جمعیت شیعه را مقابل هجوم دشمن حفظ کرده است.
لذا اینکه هرساله چندین برابر حجاج خانه خدا، زائران اربعین در کربلا گردهم میآیند، میتوان این نتیجه را گرفت که اگر دعوت به زیارتها نبود با حملههایی که به مکتب اهلبیت علیه السلام میشود، چیزی از این مکتب باقی نمیماند.از این رو زیارت معصومین علیه السلام ،رمز بقای تشیع است و اگر زیارت معصومین علیه السلام نبود مشکلات زیادی برای پیروان مکتب اهلبیت علیه السلام ایجاد میشد.
- افزایش همبستگی شیعیان
هم چنین حکمت دیگر زیارت شناخت یکدیگر است، همانطور که در مراسم حج مسلمانان کشورهای مختلف با یکدیگر آشنا میشوند در زیارت ائمه اطهار علیه اسلام نیز این نکته مثبت مشاهده میشود و این نشان میدهد که پیروان مکتب اهلبیت علیه السلام فقط در ایران نیستند و ما در کشورهای مختلف برادران و خواهرانی داریم که با آشنایی با آنها روحیه پیدا میکنیم.
- کسب معارف توحیدی و اسلامی
زیارت اهل بیت علیهم السلام منبع غنی معارف توحیدی و آموزه های دینی است و اگر زیارت قبور مقدس نبود نمیتوانستیم به شیوه مطلوب به آشنایی مردم با آموزههای دینی برسیم. آموزه های مختلفی که در زیارتنامه اهل بیت علیهم السلام گنجانده شده است.[5]
تاکید بر زیارت فاطمه معصومه سلام الله علیها
یکی از شخصیت های بزرگی که توصیه و تاکید فراوانی بر زیارت ایشان شده و زیارت نامه ایشان دربردارنده نکات فراوان معرفتی است زیارت حضرت معصومه سلام الله علیها است.
علاّمه مجلسى رحمه اللّه از بعضى کتابهاى زیارات، نقل کرده: علی بن ابراهیم، از پدرش، از سعد اشعرى قمى، از حضرت رضا علیه السّلام روایت کرده که حضرت رضا علیه السلام فرمود: اى سعد، از ما نزد شما قبرى هست، گفتم فدایت شوم قبر فاطمه، دختر امام موسى علیه السّلام را مى فرمایى؟ فرمود:
بلى مَنْ زَارَهَا عَارِفاً بِحَقِّهَا فَلَهُ الْجَنَّةُ
آرى هرکه او را زیارت کند، درحالیکه عارف به حقش باشد، بهشت براى اوست.
زندگی نامه حضرت معصومه سلام الله علیها
نام شریف آن بزرگوار فاطمه و القاب ایشان «معصومه»، «ستی»، «فاطمه کبری» و «کریمه اهل بیت» است.
پدر ایشان حضرت موسی بن جعفر (ع) و مادرشان «نجمه خاتون » مادر حضرت رضا (ع) است.
حضرت فاطمه معصومه(س) 25 سال بعد از تولد امام رضا(ع) دیده به جهان گشود. در مورد روز تولدشان اختلاف وجود دارد؛ بنا بر نقلى، اوّل ذى القعده سال 173 هجرى، روز میلاد حضرت فاطمه معصومه(س) است و از عالی ترین فضایل آن حضرت انتساب ایشان به بیت وحی و رسالت و امامت است او «بنت » رسول الله (ص) و «بنت » ولی الله و «اخت » ولی الله و «عمة ولی الله» است و این امر خود سرچشمه سایر فضایل و کمالات معنوی و روحانی آن بزرگوار می باشد.
حضرت معصومه(س) بعد از پدر، در سال ۱۷۹ تحت کفالت برادرش حضرت امام رضا(ع) قرار گرفت و تا سال ۲۰۰(هـ ق) یعنی ۲۱ سال تمام، در کنار برادر بزرگوارشان به مقامات عالی و کمالات علمی و معنوی و اخلاقی دست یافت؛
زیارتنامه حضرت معصومه سلام الله علیها دانشگاه اصول عقاید اسلامی
در میان امامزادگان کمتر امامزاده ای وجود دارد که زیارتنامه او توسط امام معصوم علیه السلام انشاء شده باشد در این میان حضرت معصومه از این معدود امام زادگانی هست که زیارت نامه اشت توسط خود معصوم انشاء شده است و در این زیارتنامه که توسط امام رضا علیه السلام نقل شده نکات بسیار فراوانی وجود دارد.
در یک نگاه اجمالی به خوبی متوجه می شویم که زیارتنامه آنحضرت دانشگاه اصول عقاید اسلامی است.
اول: توحید
اولین اصل که در این زیارتنامه دیده می شود اصل توحید است چرا که از زائر خواسته شده تا رو به قبله بایستد و «سی و چهار» مرتبه «الله أَکبر» و «سی و سه» مرتبه «سُبْحانَ اللّٰهِ» و «سی و سه» مرتبه «الْحَمْدُلِلّٰهِ» بگوید.
دوم: نبوت
دومین اصل اعتقادی که در زیارتنامه آنحضرت دیده می شود اصل نبوت است که در همان ابتدای زیارتنامه به انبیاء الهی سلام داده می شود.
السَّلامُ عَلَىٰ آدَمَ صِفْوَةِ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلَىٰ نُوحٍ نَبِيِّ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلَى إِبْراهِيمَ خَلِيلِ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلَىٰ مُوسَىٰ كَلِيمِ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلَىٰ عِيسىٰ رُوحِ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا خَيْرَ خَلْقِ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا صَفِيَّ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللّٰهِ خاتَِمَ النَّبِيِّينَ،
سوم: امامت
امامت از مهمترین اصول اعتقادی است که در زیارتنامه آنحضرت به آن اشاره شده و در این زیارتنامه پس از سلام به پیامبران الهی به ائمه معصومین علیهم السلام سلام داده می شود.
السَّلامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طالِبٍ وَصِيَّ رَسُولِ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلَيْكِ يَا فاطِمَةُ سَيِّدَةَ نِساءِ الْعالَمِينَ، السَّلامُ عَلَيْكُما يَا سِبْطَيْ نَبِيِّ الرَّحْمَةِ وَسَيِّدَيْ شَبابِ أَهْلِ الْجَّنَةِ، ....
چهارم: معاد
در زیارتنامه حضرت معصومه سلام الله علیها پس از سلام به ائمه معصومین علیهم السلام و معرفی جایگاه آنحضرت در میان اهل بیت علیهم السلام به موضوع معاد اشاره می شود آنجا که می فرماید:
السَّلامُ عَلَيْكِ عَرَّفَ اللّٰهُ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ فِي الْجَنَّةِ، وَحَشَرَنا فِي زُمْرَتِكُمْ، وَأَوْرَدَنا حَوْضَ نَبِيِّكُمْ، وَسَقَانا بِكَأْسِ جَدِّكُمْ مِنْ يَدِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طالِبٍ صَلَواتُ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ،
تاکید بر سایر مبانی اعتقادی شیعه در زیارت حضرت معصومه علیه السلام
علاوه بر اصول اعتقادی که در زیارتنامه آنحضرت بدان اشاره شده با برخی دیگر از موضوعات مهم نیز در این زیارتنامه مواجه می شویم که از مهمترین آنها موضوع شفاعت است.
در زیارت آنحضرت از ایشان می خواهیم: «يَا فاطِمَةُ اشْفَعِي لِي فِي الْجَنَّةِ فَإِنَّ لَكِ عِنْدَ اللّٰهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ.»« ای فاطمه درباره بهشت برایم شفاعت کن، به درستی که برای تو نزد خدا مقامی از مقامات بلند است.»
در خصوص اعتقاد به شفاعت نکات فراوانی وجود دارد که در این مجال نمی گنجد و تنها به یک نکته در این زمینه اشاره می کنیم. و آن نکته این است که مخالفین شفاعت در واقع با صریح آیات قرآن کریم مخالفت می کنند و چه بسا از روی جهل بر این موضوع پافشاری می کنند.
خداوند متعال در قرآن کریم بر شفاعت کسانیکه که به آنها اذن می دهد تصریح می نماید.
میفرماید: «یومئذ لا تنفع الشفاعه الا من اذن له الرحمن و رضی له قولا»[6]؛ روزی که شفاعت سودی نمیبخشد، مگر شفاعت کسی که خداوند به او اذن دهد و به گفتار او راضی باشد.
و یا در آیه دیگری بر شفیع قرار دادن پیامبر جهت بخشش گناهان تصریح شده
«و ما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن الله و لو انهم اذ ظلموا انفسهم جاؤک فاستغفروا الله و استغفر لهم الرسول لوجدوا الله توابا رحیما»[7]؛ ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای این که به فرمان خدا، از وی اطاعت شود. و اگر این مخالفان، هنگامی که به خود ستم میکردند (و فرمانهای خدا را زیر پا میگذاردند) به نزد تو میآمدند و از خدا طلب آمرزش میکردند و پیامبر هم برای آنها استغفار میکرد خدا را توبه پذیر و مهربان مییافتند.
علاوه بر این، در داستان حضرت یوسف علیه السلام بعد از اینکه برادران آنحضرت به اشتباه خود پی بردند دست به دامن حضرت یعقوب شده و از ایشان خواستند تا شفیع آنها شده از برای آنها طلب مغفرت نماید آنها خطاب به پدر خود عرضه داشتند: ««قالوا یا ابانا استغفر لنا ذنوبنا انا کنا خاطئین.»[8]
بنابراین اگر انسان فقط به سراغ کسانی که حق شفاعت دارند برود، (نه بتهائی از سنگ و چوب! ) و فقط آنها را شفیع در درگاه خدا بداند (نه شریک در ولایت و حمایت و تدبیر) و شفاعت آنها را نیز به اذن الله و اجازه او بداند (نه مستقل از او) در این صورت هیچ ایرادی بر او وارد نیست. ایراد وقتی پیدا میشود، که انسان یکی از این اصول سه گانه و یا هر سه اصل را نادیده بگیرد و راه خطا بپیماید.
از خداوند متعال می خواهیم هم زیارت حضرت معصومه سلام الله علیها و هم شفاعت ایشان را قسمت ما نماید به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
[1] - مجموعة ورام، ج1، ص: 288
[2] - الدعوات (للراوندي) / سلوة الحزين، النص، ص: 259
[3] - بحار الأنوار (ط - بيروت)، ج86، ص: 359
[4] - شيخ عباس قمي، منتهي الآمال، ج ۱ ص ۲۴۶.
[5] - بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در مراسم افتتاحیه جشنواره مردمی دهه کرامت ؛ حرم حضرت معصومه سلام الله علیها؛24/4/1397.
[6] -طه/سوره۲۰، آیه۱۰۹.
[7] -نساء/سوره۴، آیه۶۴.
[8] - یوسف - 97