قسمت دوم آداب مهمانی و میزبانی در مهمانی خدا
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمین و صل الله علی محمد و آله الطاهرین
در جلسه قبل خدمت شما عرض شد که ماه مبارک رمضان ماه مهمانی خدا و ضیافت الله است. و گفتیم که هر مهمانی آداب و ظایفی را بر عهده مهمان و میزبان قرار می دهد چه در مهمانی های متداولی که میان ما وجود دارد و چه در مهمانی الهی که میزبان خداوند متعال و مهمان بندگان خاص الهی هستند.
قرار بر این شد تا پیش از پرداختن به آداب و وظایف مهمانی در ضیافت الله به عنوان مقدمه به برخی وظایف میزبان و مهمان در مهمانی های متداول خودمان بپردازیم.
همانگونه که گفته شده به دلیل جایگاه و اهمیت مهمانی در اسلام ابعاد مختلف این موضوع از سوی معصومین علیهم السلام مطرح گردیده و هم اکنون در گنجینه روایات ما وجود دارد.
در جلسه گذشته به برخی از وظایف میزبان اشاره کردیم و در این جلسه قصد داریم برخی از وظایف مهمان را در مهمانی ها مطرح کنیم تا این تصور غلط از ذهن برخی برداشته شود که وظیفه مهمان در مهمانی ها تنها خوردن و خسارت زدن به میزبان هست.
بنده در این جلسه به 10 وظیفه از وظایف مهمان اشاره می کنم
1- پرهیز از به سختی انداختن میزبان
یکی از مصیبت های جامعه امروزی ما که باعث شده مهمانی ها به شدت کاهش پیدا کند و متدینین ما برکات دنیوی و اخروی مهمانی دادن محروم بمانند سخت کردن مهمانی ها هست.
اینکه خیلی ها برای خود چنین تکلیف کرده اند که حتما بر سر سفره چند مدل غذا و دسر وجود داشته باشد از چند خورشت گرفته تا سبزی، سالاد و ژله و برای این کار هم یا هزینه می کنند و از بیرون غذا تهیه می کنند و یا اینکه خانم خانه را به شدت به زحمت می اندازند.
همه این رسم و رسومات غلط که برخی از آنها نیز از روز چشم و هم چشمی هست باعث تجملاتی شدن مهمانی ها شده و مهمانی را از آن سادگی و صفا و صمیمیت خارج می کند و همین سخت کردن مهمانی باعث می شود تا به مرور خانواده ها زیر بار مهمانی نروند.
اما در مکتب اسلام ما چنین دستوری برای برگزاری مهمانی نداریم بلکه از وظایف مهمان این است که میزبان خود را برای مهمانی به سختی نیندازد.
مردی امیرمؤمنان(علیه السلام) را دعوت کرد. حضرت به او فرمود: «پذیرفتم، به شرط آنکه سه قول به من بدهی ... از بیرون چیزی برای ما تهیه نکنی؛ آنچه را در خانه هست، از من دریغ نورزی و خانواده را به زحمت نیندازی». مرد قبول کرد و حضرت دعوتش را قبول نمود.[1]
یک بنده خدایی تعریف می کرد من از شهرستان به قم آمده بودم با یکی از دوستان طلبه مواجه شدم. ایشان بنده را برای ناهار به خانه خود دعوت کرد. بنده عرض کردم که زحمت می شود. ایشان در پاسخ گفته بودند هزینه حضور شما در خانه ما یک استکان آب جوش است. چون ناهار آبگوشت داریم و اگر شما تشریف بیاورید تنها کاریکه می کنیم یک استکان آب جوش به آن اضافه می کنیم و غذا را با همی می خوریم.
2- پذیرش دعوت مهمانی
دومین وظیفه افراد در مهمانی این است که دعوت میزبان را برای مهمانی بپذیرند. گاهی اوقات انسان احساس می کند برخی روحیات خاصی دارند که رفتارهای عجیبی از آنها سر می زند. هر چه قدر هم که فکر می کنی نمی توانی علت خاصی برای آن پیدا کنید. یکی از آنها عدم پذیرش دعوت مهمانی از سوی برخی افراد هست.
بنده شخصا با چنین افرادی مواجه بودم که هرچه اصرار می کنید برای حضور در منزل با وجود اینکه همه شرایط فراهم است و طرف مقابل هم کاری ندارد بلکه نیاز به استراحت هم دارد اما با این حال دعوت میزبان را قبول نمی کند.
بنده سراغ دارم کسانیکه تعریف می کردند و می گفتند ما به خانه فلان فامیل می رویم و بارهای در شهرستان به خانه ایشان رفته ایم اما ایشان وقتی به شهر ما می آید به خانه ما نمی آید. این رفتارها کجا و دستور پیامبر خدا(صل الله علیه و آله و سلم) کجا که فرموده است: «أجیبُوا الدّاعِیَ إذا دُعیتُم، اِیتُوا الدَّعوَةَ إذا دُعیتُم؛[2] هر گاه کسی شما را دعوت کرد، دعوتش را بپذیرید».
خوب اگر همین رفتار ادامه پیدا کند دیگر زمینه مهمانی ها برچیده می شود و حتی صله ارحام نیز قطع می شود. چون مردم به مهمانی های شما آمده اند اما شما دعوت آنها را اجابت نمی کنید.
از یکی از روستاها برای بنده نقل می کردند که آقایی بود که به هر مجلس ختمی دعوت می شد در آن مجلس ختم شرکت نمی کرد در عوض یک لنگه کفش خودش داخل خانه صاحب عزا می انداخت و فردا فرزندش را می فرستاد خانه آنها و می گفت پدرم دیروز اینجا بود و کفش خودش را جا گذاشته بی زحمت آن لنگه کفش را بدهید. این فرد به خیال خودش کاری می کرد که دیگران فکر کنن ایشون در مجلس بوده اما صاحب خانه متوجه نشده اما به مرور زمان همه از شیوه ایشان مطلع شده بودند.
زمان گذشت تا اینکه پدر این بنده خدا فوت کرد ایشون هم طبق رسم معمول چند دیگ غذا فراهم کرد و همه اهل روستا را به خانه خود دعوت کرد اما دریغ از حضور یک نفر در این مهمانی یادبود. هیچ کس از اهل روستا در این مراسم شرکت نکردند. صبح روز بعد که این بنده خدا آمد در حیاط خانه را باز کند با کمال ناباوری چیز عجیبی دید. دید که حیاط خانه پر از لنگ کفش هست یعنی همه روستا به رسم خود این بنده خدا لنگه کفش های خود را به خانه این بنده خدا انداخته بودن که بگویند ما بودیم و شما ما را ندیدی. جالب اینکه این اتفاق درس عبرتی برای این آقا شد و از آن به بعد هر مهمانی و مجلسی بود نفر اول بود که در آن مهمانی شرکت می کرد.
3- گرفتن اجازه
همه ما با این رسم اسلامی آشنا هستیم که افراد به هنگام ورود به منزل دیگران ذکر شریف «یا الله» را با صدای بلند می گویند اما بسیاری از ما ها از ریشه قرآنی این عمل پسندیده بی اطلاع هستیم.
این سنت حسنه در واقع یکی دیگر از آداب مهمانی و از وظایف مهمان این است که برای وارد شدن به خانه اذن بگیرد و سلام کند.
خداوند در قرآن دستور داده است برای ورود به خانه کسی، باید از او اجازه گرفته شود و فرموده:
يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (27)
فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَ إِنْ قيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَليمٌ (28)
27- اى كسانى كه ايمان آوردهايد در خانههايى غير از خانه خود وارد نشويد تا اجازه بگيريد و بر اهل آن خانه سلام كنيد، اين براى شما بهتر است، شايد متذكر شويد.
28- و اگر كسى در آن نيافتيد داخل آن نشويد تا به شما اجازه داده شود، و اگر گفته شود بازگرديد، بازگرديد، كه براى شما پاكيزهتر است و خداوند به آنچه انجام مىدهيد آگاه است.
در تفسیر نمونه در توضیح این آیات آورده است: در این آیات نخست مىگويد:" اى كسانى كه ايمان آوردهايد در خانههايى كه غير از خانه شما است داخل نشويد تا اينكه اجازه بگيريد و بر اهل آن خانه سلام كنيد" (و به اين ترتيب تصميم ورود خود را قبلا به اطلاع آنها برسانيد و موافقت آنها را جلب نمائيد)
جالب اينكه در اينجا جمله" تستانسوا" به كار رفته است نه" تستاذنوا" زيرا جمله دوم فقط اجازه گرفتن را بيان مىكند، در حالى كه جمله اول كه از ماده" انس" گرفته شده اجازهاى توام با محبت و لطف و آشنايى و صداقت را مىرساند، و نشان مىدهد كه حتى اجازه گرفتن بايد كاملا مؤدبانه و دوستانه و خالى از هر گونه خشونت باشد.
بنا بر اين هر گاه اين جمله را بشكافيم بسيارى از آداب مربوط به اين بحث در آن خلاصه شده است، مفهومش اين است فرياد نكشيد، در را محكم نكوبيد با عبارات خشك و زننده اجازه نگيريد، و به هنگامى كه اجازه داده شد بدون سلام وارد نشويد، سلامى كه نشانه صلح و صفا و پيام آور محبت و دوستى است.
قابل توجه اينكه اين حكم را كه جنبه انسانى و عاطفى آن روشن است با دو جمله
" ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ و" لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ" همراه مىكند كه خود دليلى بر آن است كه اينگونه احكام ريشه در اعماق عواطف و عقل و شعور انسانى دارد كه اگر انسان كمى در آن بينديشد متذكر خواهد شد كه خير و صلاح او در آن است.
در آيه بعد با جمله ديگرى اين دستور تكميل مىشود:" اگر كسى در آن خانه نيافتيد وارد آن نشويد تا به شما اجازه داده شود" (فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ).
ممكن است منظور از اين تعبير آن باشد كه گاه در آن خانه كسانى هستند ولى كسى كه به شما اذن دهد و صاحب اختيار و صاحب البيت باشد حضور ندارد شما در اينصورت حق ورود نخواهيد داشت.
و يا اينكه اصلا كسى در خانه نيست، اما ممكن است صاحب خانه در منزل همسايگان و يا نزديك آن محل باشد و به هنگامى كه صداى در زدن و يا صداى شما را بشنود بيايد و اذن ورود دهد در اين موقع حق ورود داريد، به هر حال آنچه مطرح است اين است كه بدون اذن داخل نشويد.[3]
البته این نکته را هم باید بدانیم که خود دعوت به مهمانی به نوعی اذن برای ورود به منزل است
پیامبر خدا(صل الله علیه و آله و سلم) نیز فرموده است: «هر گاه یکی از شما به غذایی دعوت شد و با فرستاده آمد، این خود برای او اجازه است».[4] اما با این حال بهتر است به هنگام ورود به خانه نیز افراد طبق همان رسم دیرینه با ذکر شریف «یا الله» وارد خانه شده و سلام دهند.
4- انتخاب محل نشستن با پیشنهاد میزبان
چهارمین وظیفه مهمان این است که محل نشستن خود را به پیشنهاد میزبان انتخاب نماید. بالاخره هر خانه ای شرایط خاص خود را دارد. ممکن است محلی که ما به سلیقه خود انتخاب می کنیم محل رفت و آمد میزبان جهت پذیرایی باشد و ما با این محل، کار صاحب خانه را سخت می کنیم و یا ممکن است محلی که ما انتخاب می کنیم مشرف به محل حضور زن و بچه صاحب خانه باشد و باعث از بین رفتن آرامش خانواده میزبان شود. از همین رو بهتر است که محل نشستن به سلیقه میزبان باشد.
امام باقرعلیه السلام در این باره فرموده است: «هر گاه یکی از شما به خانه برادرش وارد شد، هر جایی که صاحبخانه میگوید، باید بنشیند؛ زیرا صاحبخانه نسبت به مهمان، به موقعیت خانهاش آشناتر است».[5]
5- رعایت مدت مهمانی
بعضی از آداب مهمانی آنقدر از سوی مهمان ها مورد بی توجهی قرار می گرفته که مردم برای آن ضرب المثل ساخته اند.
مهمان روز اول طلاست، دومین روز نقره، سومین روز مس.
مهمان خوب است ولی هرچیزی حدّ و اندازهای دارد. هرکسی حدّ و اندازه خودش را نداند، یا حدّ و اندازه خودش را نگه ندارد، آرام آرام ارزش معنویش را از دست میدهد.
گرچه مهمان عزیز است به مانند نفس خفه سازد اگر آید و بیرون نرود.
مثل افغانی: مهمان، روز اول گل انار، روز دوم گل خار، روز سوم، پایش را بگیر، بزن به دیوار.
مثل باسک: ماهی و مهمان، روز سوم فاسد میشوند.
مثل فارسی: مهمان تا سه روز عزیز است.
من اینجا دیر ماندم، خوار گشتم
چو آب انـدر شَمَر، بسیار مانـد
عزیز از ماندنِ دائم، شود خوار
شود طعمش بـد از آرام بسیار «دقیقی»
پیامبر خدا(صل الله علیه و آله و سلم) فرموده است: «مهمانی سه روز است و بیشتر از آن صدقه است. مهمان نباید آنقدر نزد کسی بماند که او را به گناه و سختی بیندازد». گفته شد: «چگونه او را به گناه میاندازد؟». فرمود: «تا جایی که چیزی برایش نماند که برای او خرج کند».[6]
نقل می کنند یه بنده خدایی به مهمانی رفت و قصد ترک مهمانی نداشت . بعد از چند روز صاحب خانه و همسرش به فکر فرو رفتن که به گونه ای به او بفهمانند که مهمانی دیگر بس است. گفتند یک دعوای زرگری راه می اندازیم و بعد من به بهانه حل اختلاف به گونه ای قسمش می دهم که بفهمد باید زودتر خانه را ترک کند.
شب شد و طبق نقشه قبلی زن و شوهر دعوای سوری خود را جلوی مهمان آغاز کردند و در میانه دعوا زن صاحب خانه گفت به این برکت که می خواهی بخوری و به خانه خودت بروی من درست می گویم یا همسرم. در این وقت مهمان با وقاحت تمام گفت به همین گونی آرد گندم که در خانه شما هست و تا تمام نشود از این خانه نمی روم هم شما درست می گویی و هم همسرت.
6- خوب خوردن
یکی دیگر از آداب مهمان این است که وقتی سر سفره مهمانی می نشیند از غذای مهمان خوب بخورد.
امام صادق(علیهالسلام) در این باره به یکی از یارانش که با ایشان غذا میخورد، فرمود: «محبت شخصی به برادرش از خوب خوردنش از غذای او دانسته میشود. من خوش دارم که شخصی از غذای من بخورد و خوب بخورد؛ او با این کار، مرا خوشحال میکند».[7]
عیسی بن ابیمنصور نیز میگوید: نزد امام صادق(علیه السلام) غذا تناول کردم. ایشان کباب را جلوی من گذاشت و فرمود: «ای عیسی! میگویند که محبت شخص را از خوردن او از غذای برادرش بشناس».[8]
یکی از جهات این توصیه این است که میزبان وقتی زحمت می کشد و غذایی را تهیه می کند دوست دارد رضایت مهمان را از خوشمزگی و لذت بخش بودن غذایی که تهیه کرده را ببیند و این با خوب خوردن غذا توسط مهمان خودش را نشان می دهد.
7- دعا برای میزبان
بهترین پاداش برای میزبان این است که بعد از خوردن غذا در مهمانی برای میزبان دعا کنند.
جابر بن عبدالله نقل نموده است که ابوهَیثَم بن تَیِّهان، غذایی آماده ساخت و پیامبر(صل الله علیه و آله و سلم) و یارانش را دعوت کرد. چون از خوردن فارغ شدند، پیامبر(صل الله علیه و آله و سلم) فرمود: «برادرتان را پاداش دهید». پرسیدند: پاداش دادن او چگونه است؟ آن حضرت فرمود: «هر گاه به خانه کسی رفتند و غذایش را خوردند و نوشیدنیاش را نوشیدند و برایش دعا کردند؛ این خود، پاداش دادن اوست».[9]
خدا را شکر این سنت حسنه در بین متدینین هنوز وجود دارد که بعد از اتمام غذا یک روحانی و یا یک بزرگی دعا می کنند و بقیه آمین می گویند.
البته در این موضوع هم حکایت های جالبی نیز نقل می کنند. مثلا می گویند در منطقه ای آقایی بود که از دیگران سوادش بیشتر بود و معمولا در مهمانی ها او را دعوت می کردند تا بعد از تناول غذا دعا کند و مردم آمین بگویند. از ویژگی این آقا این بود که اگر صاحب خانه غذای مفصلی می گذاشت این بنده خدا هم در دعا کردن برای صاحب خانه سنگ تمام می گذاشت از دعای برای اولاد و فرزندان گرفته تا رفع گرفتاری ها و شفای بیماران صاحب خانه و دعا برای زیارت عتبات و خانه خدا و ... اما اگر فردی در مهمانی غذای ساده ای می گذاشت این بنده خدا بعد از غذا فقط می گفت: «اللهم زِد و لاتَنقُص» و اینگونه به نوعی نارضایتی خود از ساده بودن غذا به صاحب خانه می فهماند.
8- پرهیز از بردن همراه
از دیگر وظایف مهمان که متاسفانه برخی به آن توجه ندارند این است که اگر کسی به مهمانی دعوت شد حق ندارد با خود کسی را همراه کند. ممکن است میزبان با توجه به آمار مهمان ها غذا تهیه کرده باشد و افزایش تعداد مهمان ها باعث شود غذا کم بیاید و شرمندگی صاحب خانه را به دنبال داشته باشد.
رسولخدا(صل الله علیه و آله و سلم) فرموده است: «هر گاه یکی از شما به غذایی دعوت شد، فرزندش را به دنبال خود راه نیندازد؛ اگر چنین کند، مرتکب حرام شده و با نافرمانی وارد [مهمانی] شده است».[10]
این ادب را خواهش می کنم بیشتر رعایت کنید. مخصوصا اینکه مال حرام در زندگی فرزندان اثر وضعی دارد. البته این کار اشکال دارد مگر اینکه بداند میزبان راضی است که کس دیگری را همراه خود ببرد ، دراین صورت همراه بردن بچه و دیگران اشکالی ندارد .
9- پرهیز از پرسوجو درباره غذا
پیامبر خدا(صل الله علیه و آله و سلم) فرموده است: «هر گاه بر برادر مسلمانت وارد شدی و غذایی به تو داد، بخور و از [حلال] بودن آن مپرس و هر گاه نوشیدنی به تو داد، آن را بنوش و درباره آن پرسوجو مکن».[11]
10- پرهیز از دستور دادن
آخرین موردی که در باره وظایف میزبان عرض می کنم این است که مهمان نباید به صاحب خانه دستور دهد که فلان کار را بکن و یا فلان چیز را بیاور و ... چون مدیریت مهمانی در اختیار میزبان هست و مهمان نباید در این امر دخالت کند .
پیامبر خدا(صل الله علیه و آله و سلم) در این مورد خطاب به امیرمؤمنان علی(علیهالسلام) فرمود: «هشت گروه اگر اهانت شوند، جز خود را سرزنش نکنند... مهمانی که به صاحبخانه دستور دهد... ».[12]
[1] - محمد بن علی صدوق؛ الخصال؛ ص 189.
[2] - مسلم بن حجاج نیشابوری؛ صحیح مسلم؛ ج 2، ص 1053.
[3] - تفسير نمونه، ج14، ص: 428
[4] - متقی هندی؛ کنز العمال؛ ج 9، ص 255.
[5] - عبدالله بن جعفر حمیری؛ قرب الاسناد؛ ص 69.
[6] - محمد بن یعقوب کلینی؛ الکافی؛ ج 6، ص 283.
[7] - همان، ص 278.
[8] - محمد بن یعقوب کلینی؛ الکافی؛ ج 6، ص 279.
[9] - متقی هندی؛ کنز العمال؛ ج 9، ص 259.
[10] - احمد بن محمد برقی؛ المحاسن؛ ج 2، ص 181.
[11] - متقی هندی؛ کنز العمال؛ ج 9، ص 259.
[12] - محمد بن علی صدوق؛ کتابُ من لایحضره الفقیه؛ ج 4، ص 355.