بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین و صل الله علی محمد و آله الطاهرین

خداوند متعال را شاکریم که توفیق داد تا در طول عمرمان یک بار دیگر مهمانی خدا را درک کنیم. مهمانی که هر کسی لیاقت حضور در آن را پیدا نمی کند.

برای بهره برداری هرچه بهتر و بیشتر از این مهمانی گفته شده که باید آدابی را رعایت کنیم و رعایت این آداب ثمرات متعددی دارد و در برابر رعایت این آداب خداوند متعال نیز به عنوان میزبان برای خود آداب و وظایفی را معین نموده که ملتزم به آن است.

طی جلسات گذشته بر اساس خطبه شعبانیه حضرت رسول صل الله علیه و آله به برخی از این آداب اشاره کردیم.

از دیگر آداب مهمانی خداوند متعال به فرمایش رسول خدا صل الله علیه و آله توجه ویژه به ایتام هست.

پیامبر خدا در این باره فرموده اند: وَ تَحَنَّنُوا عَلَی أَیتَامِ النَّاسِ کمَا یتَحَنَّنُ عَلَی أَیتَامِکمْ

و با یتیمان مردم مهربانی کنید، تا با یتیمان شما مهربانی شود

در دعای روز هشتم ماه مبارک رمضان نیز برای توفیق یافتن به این ادب اسلامی

اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي فِيهِ رَحْمَةَ الْأَيْتَامِ وَ إِطْعَامَ الطَّعَامِ وَ إِفْشَاءَ السَّلاَمِ وَ صُحْبَةَ الْكِرَامِ بِطَوْلِكَ يَا مَلْجَأَ الْآمِلِين.

خدایا، ترحم یتیمان،‌ غذا دادن به مردم، افشا کردن سلام، هم‌صحبتی کریمان را در این روز، رزق من قرار بده به فضل خودت ای پناه آرزومندان.

در دین مبین اسلام توجه ویژه ای به موضوع یتیمان شده است. آقا امیرالمومنین علیه السلام با تاکید فرموده اند: « اللَّهَ اللَّهَ فِي الْأَيْتَامِ» (بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج‏72، ص: 14)

بنده تصمیم دارم در دو جلسه به برخی از ابعاد یتیم نوازی در اسلام بپردازم

یتیمی عیب نیست

مطلب اول این است که باید توجه داشت که یتیمی برای هیچ کس عیب نیست بلکه امری طبیعی است که به دلایل مختلف ممکن است برای هر خانواده ای پیش بیاید. افراد بسیاری در جنگ پدر خود را از دست می دهند و برخی در تصادف ها و برخی به مرگ طبیعی از دنیا می روند و باعث می شود قشری از جامعه از نعمت پدر و یا هر دو والدین محروم شوند اما این بدان معنا نیست که راه موفقیت و کمال به روی این افراد بسته شده باشد بلکه برعکس ما می بینیم بسیاری از افراد سرشناس دنیا طعم تلخ یتیمی را چشیده اند اما در سایه الطاف الهی افراد بسیار موفق و تاثیرگذاری در زندگی شخصی و اجتماعی بوده اند

در میان انبیاء ما و از پیامبران بزرگ الهی کسانی همچون حضرت ابراهیم و موسی و عیسی و پیامبر اکرم خودشان جزو ایتام بودند یعنی در همان کودکی پدر خود را از دست دادند . در میان ائمه معصومین علیهم السلام امام جواد علیه السلام، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در سن کودکی پدر خود را از دست داده اند.

در میان شخصیت های بزرگ علمی افرادی همچون ملاصدرا، ابوریحان بیرونی، ، نیوتن یتیم بودند.

در میان شخصیت های بزرگ ادبی و ماندگار کشور اسلامی یمان کسانی همچون حافظ، سعدی یتیم بودند.

در میان شخصیت های بزرگ سیاسی دنیا که باعث تغییر مسیر تاریخ شده اند شخصیت هایی همچون امام خمینی ره و گاندی یتیم بوده اند.

بنابراین یتیمی عیب و عار نیست و اگر کسی به هر دلیلی پدر خود را از دست داد نباید در خود احساس سرشکستگی یا خدای ناکرده احساس حقارت داشته باشد.

اما خواهی نخواهی این پدیده تلخ، پیامدها و عوارض منفی مختلفی هم برای فرد یتیم و هم خانواده و هم اجتماع دارد از همین رو دین مقدس اسلام به عنوان آیینی جهانی که برای تمام بخش‌های جامعه انسانی برنامه دارد، بی تردید درباره رفع نیاز یتیمان و مسائل مادی و معنوی آن‌ها برنامه و توصیه‌های فراوانی دارد که برخی در قرآن کریم بیان شده و بعضی نیز در روایات و سخنان پیشوایان معصوم (علیهم‌السلام) آمده است.

1. انواع آموزه های دین اسلام در رفع نیازهای ایتام

در یک تقسیم بندی کلی می توان آموزه های دین اسلام راجع به ایتام را به سه دسته تقسیم بندی نمود

الف: آموزه های مربوط به نیازهای معیشتی و مالی ایتام

در آیات و روایات دستورات متعددی راجع به رفع نیازهای معیشتی و مالی ایتام وجود دارد که به چهار مورد از مهمترین از آنها اشاره می کنیم

1-ممنوع بودن محروم سازی مالی اولاد از ارث

از نظر قرآن محروم‌سازی فرزندان از ارث حرام و گناهی بزرگ است. از همین رو خدا سهم همه ارث برندگان از جمله فرزندان را مشخص نموده است و پایندی به آن را واجب کرده است و اجازه نداده تا هرکسی به دلخواه فرزندان خود را از ارث محروم نماید.(نساء، آیات 7 تا 9 و 127) باید یادآور شد که این مطلب بر اساس شأن نزول آيه است كه برخى با وصيّت اموال خود براى صرف در امور خيریه، فرزندان خويش را از ارث محروم مى‌ساختند. خدا به این دسته افراد فرموده است که حق ندارند اموال خویش را چنان وصیت کنند که چیزی به فرزندان صغار و یتیم خودشان نرسد.(مجمع‌البيان، ج 3 - 4، ص 20 – 21) در روایت است فردی از دنیا رفت و پیامبر(ص) بر جنازه‌اش نماز خواندند. او فرزندان کوچکی داشت؛ ولی تمام اموالش را وقف کرده بود و فرزندانش به گدایی افتاده بودند. حضرت(ص) فرمود: اگر من خبر داشتم که اموالش را وقف کرده است، اجازه نمی‌دادم که جسد او را در قبرستان مسلمانان دفن کنند.(گفتارهای معنوی، ص ۱۵۹) از نظر قرآن نباید در حق کودکان صغیر خویش اجحاف و ظلم کرد و آنان را از ارث محروم نمود؛ خدا در بیان فلسفه و هدف این حکم خویش به ظلمی ‌اشاره می‌کند که از سوی دیگران به این یتیمان خواهد رسید. به سخن دیگر، مصون ماندن فرزندان انسان از اجحاف دیگران، فلسفه حرمت محروم‌سازی یتیمان از ارث است.(نساء، آیه 9) پس وقتی به کودکان صغار ارثی می‌رسد از ظلم دیگران در امان خواهند ماند؛ وگرنه در دست و پای دیگران قرار گرفته و مورد ظلم واقع می‌شوند.

2. نخوردن مال یتیم

یکی از بزرگترین معضلات افراد یتیم آن است که اطرافیان ارث و میراث آنها را بالا می کشند و مال آنها را می خورند و یا کسانی پیدا می شوند که از فرصت به وجود آمده سوء استفاده کرده و چشم طمع به مال کودکان یتیم می دوزند در کنار همه اینها می بینیم که بطور معمول افراد یتیم که در دوران کودکی پدر و یا پدر و مادر خود را از دست داده اند توانایی حفظ و مدیریت مال و دارایی خود را ندارند از همین رو در دین مبین اسلام برای جلوگیری از هرگونه تعرض به مال یتیم نسبت به نزدیک شدن به مال یتیم هشدار داده و خوردن مال یتیم را همچون خوردن آتش دانسته و خداوند متعال هشدار داده است إِنَّ الَّذينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى‏ ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ في‏ بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَيَصْلَوْنَ سَعيراً (10)«هر کس اموال یتیمان را به ستم بخورد، شکم خویش را از آتش پر می‌سازد.»[1]

«امام رضا(علیه‌السلام)»:

اِیّاكُم وَ اَموالَ الیَتامی! لاتُعَرَّضوالَها ولاتُلَبَّسوابها.

هان! برحذر باشید! و از اموال یتیمان شدیداً بپرهیزید. به آن‌ها تعرض نکنید و خود را بدان گرفتار و آلوده ننمایید. (بحار، ج ٧٥، ص ٥)

امام موسی‌بن‌جعفر(ع):

مَن أَكَلَ مِن مالِ الیَتیمِ دِرهماً واحداً ظُلماً مِن غَیرِ حَقّ یُخلِدُهُ اللهُ فی‌النّار.

كسی كه تنها یك درهم (واحد پول) ظالمانه و به ناحق مال یتیمی را بخورد خداوند جای او را آتش دوزخ جاودانه خواهد نمود. (بحار، ج ٧٥، ص ٥)

از سویی دیگر از مسلمانان خواسته شده به مال یتیم نزدیک نشده مگر اینکه در راستای صلاح یتیم باشد. لذا خداوند در سوره انعام، آیه ۱۵۲ می‌فرماید: وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتيمِ إِلاَّ بِالَّتي‏ هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّه‏»«به مال یتیمان نزدیک مشوید، مگر به نیکوترین وجهی که به صلاح او باشد»

همچنین از مسلمانان خواسته شده بعد از اینکه فرد یتیم به حد رشد رسید اموال او بدون کم و کاست و مخلوط کردن با اموال خود به ایتام بازگردانده شود. قرآن کریم می‌فرماید: وَ آتُوا الْيَتامى‏ أَمْوالَهُمْ وَ لا تَتَبَدَّلُوا الْخَبيثَ بِالطَّيِّبِ وَ لا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى‏ أَمْوالِكُمْ إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبيراً (2)«و اموال یتیمان را (هنگامی که به حد رشد رسیدند) به آن‌ها بدهید؛ و اموال بد (خود) را با اموال خودتان (با مخلوط کردن یا تبدیل نمودن) نخورید، زیرا این گناه بزرگی است.» نساء/سوره۴، آیه۲.

از همین رو «خوردن مال یتیم‌ از روی ظلم‌» از گناهان کبیره است.[۱]

«حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله علیها»:

فَرَض اللهُ مُجانَبَةَ أَكِل اَموالِ الیَتامی اجارةً مِنَ الظُّلم.

خداوند خوردن مال یتیمان را حرام فرمود تا حقوق آنان از ظلم و تعدّی محفوظ بماند. (بحار، ج ٧٩، ص ٢٦٨)

بنده وقتی برای این سخنرانی مطالعه می کردم با سایت اطلاع رسانی مسجد هدایت[2] برخورد کردم که در یکی از صفحات خود 40 حدیث درباره ایتام نوشته بود. نکته جالب پیام هایی بود که افراد یتیم پای این احادیث نوشته بودند که بد نیست و مراجعه کنید و ببینید که افراد یتیم چه گلایه ها از خوردن مالشان توسط اطرافیان کرده بودند و این موضوع نشان می دهد که اسلام چقدر با دقت دست روی این مساله گذاشته و چقدر این مساله مهم است.

نکته مهم: داستان

فکر نکنن کسانیکه مال تیمی را می خورند ایتام بی سر و صاحب هستند بلکه خود خداوند متعال کفالت آنها را بر عهده می گیرد. در تاریخ 4/1/1404 در برنامه محفل مهمانی به نام آقای ابراهیم راضی دعوت بود که شغل طلا فروشی در شهر مهریز استان یزد داشت و به عنوان صاحب شلوغ ترین طلا فروشی ایران شناخته می شد. این بنده خدا زندگی پرفراز و نشیبی داشت که بخشی از آن مربوط به گرفتار شدنش به رباخواری و نجات از آن با توسل به امام رضا علیه السلام می شد و بخشی از زندگی ایشان نیز مربوط به خوردن مال یتیم می شد.

ایشان تعریف می کرد: یک روز پیرزنی آمد و از یک جفت گوشواره تنها یک دانه آن در دستش بود که فرای فروش آورده بود و من گوشواره هزار تومانی را به قیمت دویست تومان خریدم یعنی عالمانه هشتصد تومان ارزانتر خریدم و سود زیادی کردم و به خودم گفتم امشب همه فامیل را دعوت می کنم و یک مهمانی مفصل می دهم تو همین فکر بودم که یکی دوان دوان آمد در مغازه و گفت که بچه ات گریه می کند و ساکت نمی شود . من هم سریع مغاره را بستم و به خانه رفتم دیدم مادر خانم و همسرم بچه را داخل پتو گذاشته اند و تکان می دهند و تنها زمانی بچه ساکت می شود که حالت گیجی به خودش می گیرد. سوار ماشین شدیم و به دکتر رفتیم و دکتر گفت که روده کوچک داخل روده بزرگ شده و سریع ببرید بیمارستان

گفتیم شاید دکتر درست تشخیص نداده لذا به یزد رفتیم و او هم همین را تایید کرد و گفت سریع بروید بیمارستان برای عمل اما قبل از عمل باید یک عکس رنگی بگیرید که بچه را آوردن برای گرفتن عکس جلوی چشم ما با آمپول های بزرگ از مدخل بچه موادی را وارد می کردند و عکس می گرفتن.

در همین حین که مادر و مادرزن و بچه گریه می کردند من یک لحظه به خودم آمدم که فلانی چه کار کردی که این بلا سرت آمد؟ همانجا حضرت اباالفضل العباس را صدا زدم که بچه من را نجات بده من آن پیرزن را هرجا باشد پیدا می کنم و گوشواره اش را می دهم و پولش را هم می دهم و بزرگ ترین گوسفند شهر را می گیرم و نذر حضرت اباالفضل العباس علیه السلام می کنم.

همین حین بود که برای عکس آخر دکتر داشت تزریق می کرد که گفت که روده کوچک از روده بزرگ در آمد و دیگر نیاز به عمل نیست. وقتی عکس ها را پیش دکتر بردیم گفت شک نکن که این معجزه است که سه عکس قبلی روده تداخل داشت اما عکس چهارم روده چسبیده بیرون آمده بود و گفت برو هر نذری داری ادا کن.

من امدم تماس گرفتم و بزرگ ترین گوسفند را گرفتند قربانی کردن و به فقرا دادند . بعد افتادیم در به در دنبال آن پیر زن و در نهایت او را در خانه ای پیدا کردم که نمی شد اسم خانه روی آن گذاشت بلکه مخروبه ای بود وقتی داخل شدیم دیدم که یک پیرمرد مریض در خانه هست و یک همان پیرزن و یک دختر یتیم که آن گوشواره برای همان دختر یتیم بود که پیرزن آورده بود بفروشد تا خرج دارو درمان پیرمرد کند. معلوم شد که این بلایی که سر من آمد به خاطر تجاوز به مال یتیمی بود که انجام شده.

سریع با خانمم مقداری ظرف برای خانه آوردیم . بعد از مدتی یک خانه اجاره ای نزدیک خانه خودمان برایشان تهیه کردم و سرپرستی فرزند یتیمشان را بر عهده گرفتم و وضع زندگی ما از آن به بعد رونق گرفت.

3-توجه به خوراک

گویا گرسنه نبودن طفل یتیم از ویژگی خاصی برخوردار است که حضرت علی‌(ع) در مورد تغذیه یتیم بطور خاص تاکید نموده و فرموده اند: « اللَّهَ اللَّهَ فِي الْأَيْتَامِ- فَلَا تُغِبُّوا أَفْوَاهَهُمْ وَ لَا يَضِيعُوا بِحَضْرَتِكُمْ» (بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج‏72، ص: 14) «یتیمان را گاهی سیر و گاهی گرسنه نگذارید و نکند با حضور شما سختی بکشند.»[۲۳]

در سیره حضرت علی علیه السلام نیز شاهد همین توجه هستیم

روزی امیرالمؤمنین (ع) دید زنی مشک آبی به دوش گرفته و به سختی آن را به سوی خانه می برد.

آن حضرت مشک آب را از اوگرفت و به محلی که زن می خواست بُرد، آنگاه از حال زن پرسید.

زن گفت:

علی بن ابیطالب (ع) شوهر مرا به بعضی از مرزهای نظامی فرستاد که در آنجا کشته شد و چند طفل یتیم برای من گذاشت و احتیاج مرا وادار کرده است تا برای مردم خدمت کنم که خود و اطفالم را تأمین نمایم.

امام علی (ع) از آنجا بازگشت.

شب را با ناراحتی به روز آورد، سپس زنبیلی که در آن طعام بود برداشت و قصد خانه ی زن کرد.

بعضی از یارانش گفتند:

بگذارید ما ببریم.

فرمود:

کیست که بار مرا در قیامت بردارد؟

چون به در خانه ی زن رسید، زن پرسید:

کیستی؟

فرمود:

همان بنده ی خدا هستم که دیروز مشک آب را برای تو آوردم، در را باز کن، برای بچه هایت طعام آورده ام.

زن گفت:

خدا از تو راضی باشد و میان من و علی بن ابیطالب حکم کند،

سپس در را باز کرد.

امام علی (ع) داخل شد، فرمود:

من کسب ثواب را دوست دارم، می خواهی تو خمیر کن و نان بپز و من بچه ها را آرام کنم و یا من خمیر کنم و تو آنها را آرام کنی؟

زن گفت:

من به نان پختن آگاهتر، و شروع به خمیر گرفتن کرد.

امام علی (ع) گوشت را آماده کرد و لقمه لقمه به دهان اطفال می گذاشت و به هر یک می فرمود:

«علی را حلال کن، در حق شما کوتاهی شده است.»

چون خمیر آماده شد، زن گفت:

بنده ی خدا تنور را آتش کن.

امام علی (ع) تنور را آتش کرد، وقتی حرارت شعله به چهره ی آن حضرت رسید، فرمود:

بچش حرارت آتش را، این سزای کسی است که از زنان بیوه و اطفال یتیم بی خبر باشد.

در این میان زنی از زنان همسایه داخل خانه شد.

او امیرالمومنین (ع) را می شناخت، فوراً به زن صاحب خانه گفت.

وای بر تو این کیست که برای تو تنور را آتش می کند؟

زن جواب داد:

مردی است که به اطفال من رحم کرده است.

زن همسایه گفت:

وای بر تو این بزرگ، امیرالمومنین علی بن ابیطالب(ع) است.

آن زن چون امام علی (ع) را شناخت، پیش دوید و گفت:

واحَیائی مِنکَ یا اَمیرالمؤمنین

«ای امیرمؤمنان از شرمندگی آتش گرفتم، مرا ببخشید».

امام علی (ع) فرمود:

بَل واحیائی مِنکِ یا اَمهَ اللهِ فیما قَصرتُ فی حقَّکِ

«بلکه من از تو شرمنده ام، ای کنیز خدا، در حق تو کوتاهی شده است.» (3)

تامین نیازهای مالی ایتام

بطور عادی یک انسان برای زندگی علاوه بر خوراک هزینه های دیگری همچون پوشاک و رفت و آمد و ... دارد لذا این موضوع نیز از منظر دین اسلام مغفول نمانده و به پیروان خود دستور داده است تا نیازهای مالی افراد یتیم را تامین نمایند: «لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ الْكِتابِ وَ النَّبِيِّينَ وَ آتَى الْمالَ عَلى‏ حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏...»بقره 177

نيكى، (تنها) اين نيست كه (به هنگام نماز،) روىِ خود را به سوى مشرق و (يا) مغرب كنيد (و تمام گفتگوى شما، در باره قبله و تغيير آن باشد و همه وقت خود را مصروف آن سازيد) بلكه نيكى (و نيكوكار) كسى است كه به خدا، و روز رستاخيز، و فرشتگان، و كتاب (آسمانى)، و پيامبران، ايمان آورده و مال (خود) را، با همه علاقه‏اى كه به آن دارد، به خويشاوندان و يتيمان و مسكينان و واماندگان در راه و سائلان و بردگان، انفاق مى‏كند

و یا اینکه در سوره بقره آیه 215 می فرماید: « يَسْئَلُونَكَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكينِ وَ ابْنِ السَّبيلِ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَليمٌ (215) از تو سؤال مى‏كنند چه چيز انفاق كنند؟ بگو: «هر خير و نيكى (و سرمايه سودمند مادى و معنوى) كه انفاق مى‏كنيد، بايد براى پدر و مادر و نزديكان و يتيمان و مستمندان و درماندگان در راه باشد.» و هر كار خيرى كه انجام دهيد، خداوند از آن آگاه است. (لازم نيست تظاهر كنيد، او مى‏داند). (215)

ب: آموزه های مربوط به رفع نیازهای روحی و روانی ایتام

خیلی ها، نیازها و نیازمندی های یتیمان را از دیدگاه امور مادّی می نگرند، که باید دارای مسکن و همسر و لباس و تغذیه مناسب شوند، اما دین اسلام به همان اندازه ای که به احتیاجات مادّی و جسمی یتیمان توجه دارد به رفع نیازها و کمبودهای روانی آنها نیز می اندیشید، که کودکان یتیم دچار کمبودهای عاطفی نگردند.

1-تکریم ایتام

همانگونه که ابتدای سخن عرض شد یتیمی عیب نیست و قریب به اتفاق کودکانیکه که بار یتیمی را به دوش می کشد خودخواسته این مسیر را انتخاب نکرده اند. لذا هرگونه تخریب شخصیت و اقدامی که باعث زیر سوال رفتن عزت نفس ایتام شود از سوی اسلام ممنوع است.

اهمیت این موضوع زمانیکه بیشتر خود را نشان می دهد که می بینیم در آیات متعددی از قرآن کریم به این موضوع تاکید شده است.

خداوند متعال در آیه 9 سوره ضحی می فرماید؛ فَأَمَّا الْيَتيمَ فَلا تَقْهَرْ»« حال كه چنين است يتيم را تحقير مكن» و یا در آیات ابتدایی سوره ماعون، خداوند متعال می فرماید:

أَ رَأَيْتَ الَّذي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ (1) آيا كسى كه روز جزا را پيوسته انكار مى‏كند ديدى؟ (1)

فَذلِكَ الَّذي يَدُعُّ الْيَتيمَ (2) او همان كسى است كه يتيم را با خشونت مى‏راند، (2)

و در جای دیگر در مذمت کسانیکه یتیمان را تکریم نمی کنند می‌فرماید: «کَلاَّ بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ وَ لا تَحَاضُّونَ عَلی طَعامِ الْمِسْکِینِ؛ [۱۰] چنان نیست که شما خیال می‌کنید بلکه شما یتیمان را گرامی نمی‌دارید و یکدیگر را بر اطعام مستمندان تشویق نمی‌کنید.»

و در یک جا پس از عبادت خدا و نیکی به پدر و مادر و خویشاوندان، محبّت و احسان به ایتام را یادآور می‌شود و می‌فرماید: «وَ اِذْ اَخَذْنا مِیثاقَ بَنِی اِسْرائِیلَ لا تَعْبُدُونَ اِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْساناً وَ ذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ....؛ [۱۱] (و به یاد آورید) زمانی را که از بنی‌اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را نپرستید و نسبت به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و بینوایان نیکی کنید....»

و یا در سوره ضحی خداوند متعال یتیم بودن رسول خدا (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) را به وی تذکر می‌دهد، می‌فرماید: «اَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً فآوی؟(آیه 6) آیا تو را یتیم نیافت و سپس پناه داد؟ »

سپس می‌فرماید: «فَاَمَّا الْیَتِیمَ فَلا تَقْهَرْ؛ (آیه 7) حال که چنین است پس با قهر و خشم با یتیم برخورد مکن.»

در این سوره خدای متعال نخست یتیم بودن رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) را یادآور شده و آنگاه سفارش یتیمان را به او می‌کند و این ترتیب برای آن است که آن بزرگوار در کودکی پدر و مادر خود را از دست داده بود و به خوبی احساس می‌کرد یتیمی که از محبّت و نوازش پدرانه محروم شده است بیش از هر چیز خود را نیازمند به تفقّد و محبّت می‌بیند. به این جهت می‌فرماید همان‌گونه که یتیم بودی و تو را پناه دادیم تو نیز یتیمان را نوازش کن و آنها را از خود دور مکن، چرا که درد و رنج یتیمی را تحمل کرده و از درد و ناراحتی یتیمان آگاهی.

2-لبریز نمودن محبت برای ایتمام

در آموزه های اسلامی خواسته شده تا به یتیمان رحم و مهربانی صورت گیرد «مولی امیرالمؤمنین علیه‌السلام»: اِرحَموا الأرْمَلَةَ وَ الیَتیمَ. نسبت به بیوه‌زنان و یتیمان دلرحم و مهربان باشید. (تحف‌العقول، ص ١٤٧) اما می بینیم صرف محبت ساده به ایتام نیز اکتفا نشده بلکه محبت به ایتام باید چنان سرشار باشد که دیگران آروزی چشیدن چنین محبتی را داشته باشد.

«پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله علیه و آله و سلم»:

كُن لِلیَتیمِ كَالأَبِ الرَّحیمِ وَ اَعلَمْ اَنّكَ تَزرَعُ كذلِكَ تَحصُدُ.

نسبت به یتیم مانند یک پدر عطوف و مهربان باش و بدان که تو امروز (هرچه) می‌کاری (فردا) آن را درو خواهی کرد. (بحار، ج ٧٧، ص ١٧١)

در سیره اهل بیت علیهم السلام نیز می بینیم که رفتارشان نسبت به ایتام سرریز از محبت بود و شخصیتی همچون حضرت علی علیه السلام اینگونه نبود که صرفا ما یحتاج ایتام و یا غذا را به در خانه آنها ارسال نماید بلکه با حضور در منزل ایتام با دست خود غذا در دهانشان می گذارد تا شیرینی گرفتن غذا از دست پدر را بچشند.

یتیمان را دور خود جمع می کرد، و با انواع بازی ها، و صدای تقلیدی گوسفند آنها را می خنداند.

وقتی یتیمان را به منزل می آورد، و می خواست به آنها عسل بخوراند، انگشتان خود را می شست، و با انگشتان خود عسل در دهان یتیمان می گذارد که دو نوع شیرینی را بچشند:

شیرینی عسل و شیرینی از دست پدر گرفتن

گرچه افراد نا آگاه به امام علی (ع) اعتراض می کردند، که این کارها در شأن شما نیست.

امام علی (ع) آنقدر به یتیمان توجه داشت، و با آنها مهربانی می کرد که دیگران می گفتند:

لوودتُ اِنّی کُنتُ یتیماً

(ای کاش منهم یک یتیم بودم) (2)

ج: آموزه های مربوط به رفع نیازهای تربیتی ایتام

درست است که اسلام توجه خاصی به تکریم و محبت ایتام دارد اما این بدان معنا نیست که اسلام به نیازهای تربیتی ایتام توجه نداشته باشد. لذا اینکه گفته شد هرگونه خشونتی نسبت به یتیم جایز نیست، خشونتی است که در راستای تحقیر و اهانت و مانند آنها است؛ اما اگر خشونت و تنبیه در جهت تادیب و ادب کردن یتیم باشد، همانند تادیب فرزندان خویش جایز و روا است. البته باید شرایط تادیب و تنبیه و خشونت براساس شریعت و اخلاق مراعات شود.(نساء، آیه 9) زیرا جمله «وليقولوا قولا سديدا» دلالت بر جواز تأديب يتيمان با گفتارى مناسب با حال و شأن آنان دارد. (زبدهًْ البيان، ج 2، ص 614)

از همین رو از ما خواسته شده در تربیت و تنبیه ایتام همانگونه که فرزند خود را تربیت می کنیم کودک یتیم را تربیت نماییم به عبارت دیگر کودک یتیم را همانند فرزند خود بدانیم و هرگاه لازم است تشویق کنیم و هرگاه صلاح است تنبیه نماییم (البته مراد از تنبیه الزاما تنبیه بندنی نیست بلکه محروم کردن از برخی امتیازات هم جزئی از تنبیه است). «مولی امیرالمؤمنین‌ علیه‌السلام»:

اَدِّبِ الیَتیمَ مِمّا تُؤَدِّبُ بِهِ وَلَدكَ.

طفل یتیم را مانند فرزند خودت به طور یکسان تربیت و ادب کن. (وسائل، ج ١٥، ص ١٩٧)

در مکتب متعالی اسلام حتی نسبت به تربیت و رسیدن به بلوغ و رشد اقتصادی ایتام نیز بدان توجه شده است و آنگونه که از آیه 152 سوره أنعام که خداوند متعال فرموده: وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتيمِ إِلاَّ بِالَّتي‏ هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ بدست می آید باید آموزش‌هایی در این زمینه ببیند تا به بلوغ اقتصادی دست یافته و بتواند در مال خویش تصرف مالکانه داشته باشد.

خدا در این آیه خواهان آن است که یتیمان از کودکی تا سن بلوغ جنسی و نکاح با آزمون‌ها و ابتلائات گوناگونی آموزش یابند تا در این مدت با انواع آموزش‌ها و آزمون‌ها به رشد اقتصادی دست یافته و با آن مانوس شوند؛ پس اگر به چنین رشدی دست یافتند و با آن مانوس شدند، اموال یتیم در اختیار وی قرار می‌گیرد تا بتواند تصرفات مالکانه داشته باشد. پس آموزش یتیم برای کسب مهارت و رشد اقتصادی لازم و ضروری است و نباید او را از فعالیت‌های خرد اقتصادی برای کسب توانایی و مانوس شدن با فعالیت‌های اقتصادی محروم کرد؛ زیرا مانوس شدن با کاری یا چیزی جز با تکرار و آموزش و آزمون شدنی نیست؛ از این رو، لازم است تا به یتیمان آموزش‌های اقتصادی داده شود تا با آن مانوس شوند.

انشاء الله در جلسه بعد باز مقداری راجع به موضوع پر اهمیت ایتام خواهیم پرداخت و به وظیفه میزبان نیز در این خصوص اشاره خواهیم کرد.

[1] - نساء/سوره۴، آیه۱۰.

[2] - https://hedayatgar.ir/fa/news/212/%DA%86%D9%87%D9%84-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%8A%D8%AA%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86